دفاع سوم؛ اقتصاد میدان دفاع است
هفته دفاع مقدس، یادآور جنگ تحمیل شده ای ست که به دفاع تعبیر شد؛ دفاعی مقدس. واژه ای که در هر برهه زمانی ، تفسیری خاص دارد و روایتی متفاوت می طلبد. دفاع، در معنای تاریخی خود، زمانی آغاز میشود که موجودیت یک کشور با تهدید روبهروست؛ اما تهدید همیشه با گلوله و موشک وارد نمیشود. گاهی از مسیر اقتصاد میآید؛ از اختلال در تولید، دشواری تجارت، کاهش سرمایهگذاری، فرسایش قدرت خرید و نااطمینانی نسبت به آینده.
اگر دفاع مقدس را یکی از بزرگترین تجربههای ایران از دفاع همهجانبه بدانیم، شاید امروز بتوان از نوع دیگری از دفاع سخن گفت؛ دفاع اقتصادی یا به تعبیری «دفاع سوم».
در جنگ، بخشی از جامعه در خط مقدم حضور داشت و بخش دیگری در پشت جبهه، اما مرز میان این دو چندان روشن نبود. کارخانهای که تولید میکرد، کشاورزی که محصولش را به بازار میرساند و کامیونی که بار جابهجا میکرد، هرکدام به شکلی در حفظ توان کشور نقش داشتند.
امروز نیز اقتصاد، یک «پشت جبهه» صرف نیست؛ خودِ میدان است.
دفاع اقتصادی یعنی ساختن اقتصادی که کمتر آسیبپذیر، بیشتر مولد و توانمندتر در برابر شوکها باشد.
در چنین نگاهی، تولیدکننده بخشی از ظرفیت اقتصادی کشور است؛ صادرکننده برای کشور درآمد و پیوند تجاری ایجاد میکند و سرمایهگذار، بخشی از آینده اقتصادی جامعه را میسازد.
اما یکی از مهمترین موانع این دفاع، نااطمینانی است.
بنگاه اقتصادی برای تولید و تجارت، بیش از هر چیز به امکان برنامهریزی نیاز دارد. وقتی صادرکننده قرارداد خود را بر اساس یک مقررات میبندد و در میانه مسیر با بخشنامهای تازه درباره صادرات، ارز، عوارض یا نحوه رفع تعهدات مواجه میشود، مسئله فقط یک تغییر اداری نیست؛ برنامه اقتصادی او تغییر کرده است.
بخشنامههای لحظهای میتوانند هزینه مبادله را افزایش دهند، تعهدات تجاری را دشوار کنند و اعتماد فعال اقتصادی به امکان پیشبینی آینده را کاهش دهند. تجارت، پیش از آنکه به سرعت واکنش نشان دهد، به قابل پیشبینی بودن قواعد بازی نیاز دارد.
البته اقتصاد بدون مقررات ممکن نیست. دولت حق و حتی وظیفه دارد برای تنظیم بازار، حمایت از تولید و مدیریت منابع محدود تصمیم بگیرد. مسئله، اصل تنظیمگری نیست؛ مسئله زمانی آغاز میشود که تغییرات مکرر، ناگهانی و کمفرصتِ مقررات، فعال اقتصادی را از برنامهریزی بلندمدت بازمیدارد.
در اینجا «دفاع سوم» معنای دیگری پیدا میکند: دفاع از ثبات اقتصادی.
همانطور که در دفاع نظامی، حفظ توان و آمادگی کشور یک ضرورت است، در میدان اقتصاد نیز باید توان تولیدکننده، صادرکننده و سرمایهگذار حفظ شود. نمیتوان از بنگاه اقتصادی انتظار مقاومت در برابر فشارهای بیرونی داشت، اما همزمان هر روز زمین بازی را در داخل کشور تغییر داد.
دفاع اقتصادی فقط با تخصیص اعتبار و بسته حمایتی شکل نمیگیرد؛ گاهی مهمترین حمایت، قابل پیشبینی کردن فرداست.
هفته دفاع مقدس اگر قرار است برای امروز نیز معنایی داشته باشد، میتواند ما را با این پرسش روبهرو کند: اگر روزگاری دفاع از مرزهای کشور مهمترین وظیفه بود، امروز برای حفظ توان اقتصادی این سرزمین چه باید کرد؟
شاید یکی از پاسخها، ساختن اقتصادی باشد که تولیدکننده بتواند برای فردای خود برنامه داشته باشد، صادرکننده بتواند به تعهداتش عمل کند و سرمایهگذار بتواند آینده را، نه با قطعیت، اما دستکم با اطمینان بیشتری پیشبینی کند.
این شاید معنای «دفاع سوم» باشد:دفاع از آینده، با ابزار اقتصاد.
شهلا عموری
رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی اهواز
